آلودگی هوا و کلانشهرها و شاخص AQI

کلانشهرها، آلاینده ها و آلودگی هوا

همه ساله در نیمه دوم سال به دلیل وارونگی هوا، کلانشهرها روزهای آلوده ای را تجربه می کنند این درحالی است که تا کنون دولت ها پیش از ورود به این مقطع از زمان، نتوانسته اند راهکاری مناسب برای جلوگیری از بروز این چالش ارائه نمایند.

معضل آلودگی هوا تنها منوط به تصمیم گیری از سوی یک سازمان نیست بلکه به جهت کلان بودن موضوع و حساسیت در مورد آن باید مجموعه دولت، شهرداریها، سازمانها و شهروندان، نهادهای عمومی و ... در آن ورود نموده و با مشارکت یکدیگر و اتخاذ راهکارهایی برای رفع آن اقدام نمایند. تعطیلی مدارس و کارخانجات تنها راهکار مقابله با این آلایندگی نیست بلکه باید جدیتر وارد عمل شده و حساسیت بیشتری داشته باشیم.

البته راهکارهای که دیگر کشورها برای مقابله با این پدیده دنیای مدرن و ماشینی اتخاذ کرده اند می تواند تجریه آزموده باشد و تا حدودی مشکل جدی آلودگی را مرتفع کرده و تنفس بی دغدغه را برای ساکنان کلانشهرها فراهم سازد. باتوجه به بحران هایی كه در طی سده گذشته از طریق انتشار مواد آلوده كننده در محیط زیست بوجود آمده، مبارزه برای داشتن هوای تمیزتر در چند دهه اخیر همه گیر شده است و این مبارزه بصورت یك واقعیت بین المللی ظاهر گردیده، زیرا هوا مرزهای بین المللی را به رسمیت نمی شناسد و هیچ كس در مقابل تهاجم هوای آلوده ایمن نیست. در شرایط كنونی مساله اصلی به شهرهای پرجمعیت و مناطق شهری و کلانشهرها مربوط می شود.

در این بین آشنایی شهروندان با آلاینده هایی منجر به آلودگی هوا شده و در کلانشهرها انتشار می یابد می شود از اهمیت ویژه ای برخوردار است، به گونه ای که شرکت کنترل کیفیت هوای شهرداری تهران هم اکنون تابلوهای نشانگر میزان آلودگی و نشر این آلاینده ها را در شهر تهران برای عموم به نمایش گذاشته است. در ادامه به معرفی، نحوه انتشار و اثرات آلاینده های شاخص بر سلامت جوامع انسانی که میزان غلظت آنها بر روی تابلوهای کنترل کیفیت هوای سطح شهر تهران نصب شده اند می پردازیم. این آلاینده ها شامل دي اكسيد گوگرد (SO2)، اكسيد نيتروژن(NO2)، مونوكسيدكربن(CO)، ازن(O3)، ذرات معلق كوچكتر از 10 ميكرون (PM₁₀) و ذرات معلق كوچكتر از 5/2 ميكرون (PM_2.5) می گردد.

دی اکسید گوگرد ₂SO :

دی اکسید گوگرد گازی است بی رنگ و غیر قابل انفجار که بویی خفه کننده دارد و تقریبا دو برابر هوا وزن دارد و یکی از آلاینده های هوا محسوب می شود و همچنین تخمین زده می شود که به طور متوسط 2 تا 4 روز در هوا باقی بماند. بیش از 80 درصد اکسیدهای گوگرد به دست بشر در جریان احتراق سوخت های فسیلی از منابع ثابت آلوده کننده، تولید می شود. از این مقدار سهم نیروگاه های تولید برق 85 درصد و سهم خودروها تنها 2 درصد است. پالایشگاه های نفت، صنایع مس، کاغذ سازی و کارخانه های سیمان نیز از جمله منابع غیر احتراقی تولید اکسیدهای گوگرد به شمار می روند و اثراتی همچون نارسايي هاي تنفسي، كاهش سيستم دفاعي ريه ها، تشديد بيماريهاي قلبي و ريوي، تخريب محصولات ، گياهان و برگ درختان را به همراه داشته و يكي از عوامل باران هاي اسيدي می باشد.

دی اکسید نیتروژن ₂NO :

این گاز به رنگ قهوهای سرخفام است و بویی بسیار تند و زننده دارد. دیاکسید نیتروژن از مهمترین آلایندههای هوا به شمار می رود. هر سال میلیونها تن از این گاز در اثر فعالیتهای انسانی به ویژه مصرف سوختهای فسیلی تولید میشود. دیاکسید نیتروژن در ترکیب با هوای مرطوب تولید اسید نیتریک میکند که موجب پوسیدگی شدید فلزات میشود. همچنین در غلظتهای بالا باعث ایجاد مهدود شده و میدان دید را به شدت کاهش میدهد و بر رشد گیاهان اثر منفی شدید دارد. این گاز از اثر گلخانهای نیز برخوردار است. منابع تولید این آلاینده سوختن بنزين، گاز طبيعي، زغال سنگ، نفت و نيز در نيروگاه ها در حرارت هاي بالا می باشد و اثراتی همچون ايجاد سوزش در ريه ها، كاهش ميزان مقاومت سيستم تنفسي، توليد ازن، تولید باران هاي اسيدی، توليد مه – دود فتوشيميايي بر سلامت و محیط زیست دارد.

مونوکسید کربن:

مونوکسید کربن (Carbon monoxide) با فرمول شیمیایی CO، گازی است که بر اثر سوختن ناقص کربن بوجود میآید. این گاز بسیار سمی است اما رنگ و بوی خاصی ندارد. به همین دلیل، قاتل نامریی نامیده می شود. میل ترکیبی کربن مونوکسید با هموگلوبین خون حدود 220 برابر بیشتر از میل ترکیب این گاز با اکسیژن است. جالب است بدانید که در خون همه ی ما حدود 5 درصد کربن مونوکسید وجود دارد اما اگر این مقدار به 20 درصد برسد باعث مرگ ما خواهد شد. اثرات این آلاینده بر سلامت جوامع انسانی بيماريهاي قلبي و ريوي، بيماريهاي عصبي، تجزيه فيبرين، بيماريهاي دوران زايمان می باشد.

ازن:

گاز ازن از ترکیب سه اتم اکسیژن ایجاد می شود و یک اکسید کننده قوی می باشد. ازن موجود در سطح زمین برای سلامتی انسان، جانوران و گیاهان مضر بوده و از آن به عنوان ازن بد و آلاینده یاد می شود. این گاز به طور مستقیم در هوا منتشر نمی شود بلکه توسط واکنش های شیمیایی بین اکسیدهای نیتروژن و ترکیبات آلی فرار در حضور نور خورشید ایجاد می گردد از این رو میزان ازن در تابستان و در وسط روز بیش از سایر مواقع است. گازهای خروجی از تاسیسات صنعتی و نیروگاه ها، اگزوز موتور خودرو، بخارات بنزین و حلال های شیمیایی برخی از منابع اصلی تولید آن می باشند. ازن موجود در هوایی که تنفس می کنیم می تواند به سلامتی ما آسیب برساند به ویژه در روزهای گرم و آفتابی که به طور معمول، ازن به حد ناسالم می رسد. حتی میزان نسبتاٌ پایین ازن می تواند باعث بروز عوارض بر سلامتی انسان شود. به ویژه افراد مبتلا به بیماری های ریوی، کودکان، سالمندان و افرادی که در خارج از منزل فعال هستند ممکن است به ازن حساس باشند.

در مواجهه با ازن، کودکان در معرض بیشترین خطر می باشند، زیرا ریه های آن ها هنوز در حال رشد و تکامل بوده و معمولا فعالیت آن ها در خارج از منزل، در زمانی که سطح ازن بالا است، زیاد می باشد که این خود باعث افزایش احتمال تاثیر ازن بر آنان می گردد. همچنین احتمال بروز آسم در کودکان بیشتر از بزرگسالان می باشد.

تنفس ازن می تواند انواع مشکلات سلامتی از جمله درد قفسه سینه، سرفه، سوزش گلو و گرفتگی ریه را موجب شود. همینطور می تواند برونشیت، آمفیزم (نوعی بیماری ریوی است که منجر به از بین رفتن خاصیت ارتجاعی ریه و از بین رفتن دیواره آلوئولهای ریه می شود) و آسم را بدتر کند. گاز ازن در سطح زمین همچنین می تواند ریه ها را برای عفونت مستعدتر کرده، عملکرد ریه را کاهش داده و موجب التهاب جدار ریه ها گردد و حتی در زمان ناپدید شدن علائم، آسیب به ریه را ادامه می دهد. قرار گرفتن در معرض ازن بطور مکرر و طولانی مدت ممکن است باعث ایجاد زخم دائم در بافت ریه و همینطور سرطان ریه گردد.

در صورتی که غلظت ازن بالاتر از حد مجاز سلامت باشد، کودکان و بزرگسالان فعال و افراد مبتلا به بیماریهای ریوی، مانند آسم ، باید از مواجهه طولانی مدت در فضای باز اجتناب نمایند و در صورتی که میزان این گاز در شرایط ناسالم قرار گیرد بقیه افراد از جمله کودکان باید حضور خود را فضای باز محدود و یا در صورت نیاز متوقف نمایند.

ذرات معلق کمتر از ده میکرون ₁₀PM:

ذرات جامد یا مایع موجود در هوا هستند که دارای قطری کمتر از 10 میکرون بوده و بر اثر سوزاندن چوب، احترق ناقص در تركيبات هيدروكربني، احتراق سوخت موتورهاي ديزل و ...، واحدهاي صنعتي، کشاورزي ، جاده هاي آسفالت نشده و فعاليتهاي ساختمان سازي و آلاينده هاي غير گازي، ایجاد و منتشر مي شود. این ذرات به علت ابعاد ریز خود می توانند از سیستم دفاعی مجاری تنفسی عبور نمایند و اثراتی همچون بيماري هاي قلبي، بيماري هاي ريوي، كاهش سيستم ايمني بدن در مقابل بيماريها، از بين رفتن بافتهاي ريه، آسم كودكان، مرگ و مير زود رس، سرطان و خاک گرفتگی را پی داشته باشد.

ذرات معلق کمتر از دو و نیم میکرون _2.5PM:

این ذرات دارای قطر دو و نیم میکرون و یا کمتر می باشند که تقریبا یک سی ام قطر موی انسان است و به ذرات ریز (fine) نیز شناخته می شوند. ترکیب شیمیایی ذرات بسته به محل، زمان و آب و هوا متفاوت بوده و منابع انتشار آن شامل انواع فعالیت های احتراقی (وسایل نقلیه موتوری، نیروگاهی، سوزاندن چوب، و غیره) و فرایندهای صنعتی خاص می باشد. این ذرات هم به طور مستقیم ساطع شده و هم به شکل آلاینده ثانویه در جو شکل می گیرند. مطالعات بهداشتی، ارتباط معنی داری بین قرار گرفتن در معرض ذرات ریز و مرگ زود رس ناشی از بیماری های قلبی و ریوی نشان داده است. ذرات ریز می تواند بیماری های قلب و ریه را تشدید نماید و باعث اثراتی مانند علائم قلبی و عروقی، آریتمی های قلبی، حملات قلبی، علائم تنفسی، حملات آسم و برونشیت گردد. این اثرات می تواند منجر به افزایش پذیرشات بیمارستانی و اورژانس، غیبت از مدرسه یا محل کار شود. افراد مبتلا به بیماری های قلبی و ریوی، سالمندان و کودکان بیش از سایر افراد در معرض ذرات معلق ریز هستند.

شاخص کیفیت هوا یا AQI:

AQI شاخصی است که برای گزارش روزانهی کیفیت هوا به کار می رود و نشان میدهد که هوای اطرافتان چقدر تمیز یا آلوده است و این حد از آلودگی چه اثراتی ممکن است بر سلامتی شما داشته باشد. این شاخص بر اثراتی متمرکز است که ممکن است چند ساعت یا چند روز بعد از تنفس در این هوا با آنها مواجه شوید. در تهران این شاخص برای ۶ آلایندهی هوا اندازهگیری و روزانه گزارش میشود: منوکسیدکربن(CO)، ازن(O3)، دیاکسیدنیتروژن(NO2)، دیاکسیدگوگرد(SO2)، ذرات معلق زیر ۲٫۵ میکرون(PM2.5) و ذرات معلق زیر ۱۰ میکرون(PM10) . بالاترین شاخص در بین این شش مقدار، به عنوان شاخص کلی آن روز گزارش میشود. محدوده این شاخص بین 0 تا 500 متغیر است. هر چه شاخص بالاتر باشد، هوا آلودهتر و اثرش بر سلامتی بیشتر است. به نحوی که اگر:

بين 0 و 50 (خوب): کيفيت هوا رضايتبخش است و آلودگي هوا بيخطر يا کمخطر است.

بين 51 تا 100(متوسط): کيفيت هوا قابل قبول است مگر برای تعداد بسیار کمی از افراد مثلا کساني که نسبت به ازن حساسيت ويژه اي دارند.

بين 101 و 150 (ناسالم براي گروه هاي حساس): در این محدوده هم احتمال تاثیر گرفتن عموم مردم کم است اما بعضي از افراد گروههاي حساس ممکن است با مشکلاتی مواجه شوند. مثلا افراد داراي بيماري ریوی، کهنسالان و کودکان در صورت مواجهه با این محدوده از آلاینده ازن یا افراد دارای بيماري ريوي و قلبي در صورت مواجهه با این محدوده از آلاینده ذرات معلق.

بین 151 و 200(ناسالم): هر فردي ممکن است اثرات این محدوده از شاخص را بر سلامتیاش احساس کند. اعضاي گروههاي حساس ممکن است با اثرات جديتری بر سلامت خود مواجه شوند.

بين 201 تا 300 (خيلي ناسالم): هشداري براي سلامتي به حساب ميآيد و بدين معني است که هر کسي ممکن است با اثرات جدیتری بر سلامت خود مواجه شود.

بالاتر از 300 (خطرناک): اخطاري جدي براي سلامت همه و اعلام وضع اضطراري است. در اين وضعيت احتمالا تمام افراد جامعه تحت تاثير قرار ميگيرند.

امروزه آلودگی هوا در بسیاری از کشورهای جهان یک معضل جدی است و شیوع بیماریهای مرتبط با آن رو به افزایش است. تک تک مردم در جوامع مختلف میتوانند نقش موثری در کاهش میزان آلودگی هوا داشته باشند که برخی از آنها می تواند از طریق زیر صورت پذیرد.

• استفاده روزانه از وسایل نقلیه عمومی
• خاموش کردن خودرو در ترافیک و پشت چراغ قرمز
• برنامهریزی کاریِ هوشمندانه به نحوی که در هفته یک روز به کارهای درون شهری اختصاص دهیم و از انجام سفرهای بی مورد خودداری نماییم.
• انجام معاینه فنی خودروهای شخصی در صورت استفاده
• استفاده از دوچرخه برای تردد در مسیرهای کوتاه
• استفاده از لوازم خانگی همچون بخاری، پکیج و ... که دارای میزان آلایندگی کمتری هستند و انرژی کمتری مصرف می کنند.
• جلوگیری از هدر رفت انرژی در ادارات، منازل و ... از طریق بکارگیری روشهای نوین و استاندارد ضمن تائید کارشناسان مربوطه
• استفاده از سوختهای پاک همچون انرژی خورشیدی
• و ...

برچسبها: آلودگی هوا, کلانشهرها, شاخص AQI توصیه های بهداشتی، ایمنی و زیست محیطی برای مسافران در ایام نوروز...